4 loại bệnh từ bò sát có thể lây sang người và cách phòng ngừa an toàn

Bò sát xuất hiện trong nhà ở, nhà xưởng, kho hàng hay cơ sở sản xuất không chỉ là dấu hiệu của nguy cơ dịch hại mà còn tiềm ẩn khả năng lây truyền nhiều bệnh nguy hiểm. Tìm hiểu các bệnh từ bò sát và cách phòng ngừa sẽ giúp doanh nghiệp và gia đình chủ động bảo vệ sức khỏe cũng như duy trì môi trường an toàn.

1. Hiểu đúng về cơ chế lây truyền bệnh từ bò sát

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ khi trực tiếp chạm vào bò sát mới có nguy cơ mắc bệnh. Thực tế, cơ chế lây lan của các loại bệnh từ bò sát phức tạp và tinh vi hơn nhiều. Các loài bò sát thường mang trên bề mặt da, vảy và trong hệ tiêu hóa của chúng các loại vi khuẩn, virus và ký sinh trùng.

Cơ chế lây truyền bệnh từ bò sát chủ yếu xảy ra thông qua con đường gián tiếp. Bò sát đào thải vi khuẩn ra môi trường bên ngoài thông qua phân, nước tiểu và các chất tiết từ cơ thể. Khi chúng di chuyển trong nhà kho, văn phòng hoặc khu vực sinh hoạt, các tác nhân gây bệnh này sẽ bám lại trên bề mặt sàn, thiết bị, đồ dùng hoặc thậm chí là nguồn nước.

Con người có thể vô tình nhiễm bệnh khi chạm vào các bề mặt bị ô nhiễm rồi đưa tay lên miệng, hoặc khi mầm bệnh bám vào thực phẩm, chai lọ, dụng cụ ăn uống. Đặc biệt trong môi trường công nghiệp, nơi có nhiều góc khuất và độ ẩm cao, đây trở thành điều kiện lý tưởng để các mầm bệnh này tồn tại và phát triển mạnh mẽ trong thời gian dài, gây nguy cơ lây nhiễm âm thầm cho nhân sự.

2. 4 loại bệnh từ bò sát phổ biến cần đặc biệt lưu tâm

Salmonella – Mối nguy hại từ nhiễm khuẩn đường ruột

Salmonella là tác nhân được nhắc đến nhiều nhất khi nói về bệnh từ bò sát. Rắn, rùa, thằn lằn, tắc kè và nhiều loài bò sát khác có thể mang vi khuẩn này trong đường tiêu hóa mà vẫn khỏe mạnh. Vi khuẩn được thải ra qua phân, sau đó lan sang da, chân, mai, nước trong bể và các bề mặt xung quanh.

Người tiếp xúc có thể nhiễm Salmonella khi chạm vào bò sát hoặc khu vực bị nhiễm bẩn rồi đưa tay lên miệng, ăn uống hoặc xử lý thực phẩm. Trẻ nhỏ có nguy cơ cao hơn vì thường xuyên chạm tay lên mặt và chưa hình thành thói quen vệ sinh đầy đủ.

Các triệu chứng thường gặp gồm tiêu chảy, đau bụng, sốt, buồn nôn và mệt mỏi. Một số trường hợp nặng có thể dẫn đến mất nước hoặc nhiễm trùng xâm lấn. Trẻ nhỏ, người cao tuổi và người có hệ miễn dịch suy yếu dễ gặp biến chứng hơn so với người trưởng thành khỏe mạnh.

Đáng lưu ý là, nhiễm khuẩn không chỉ xảy ra khi cầm hoặc bắt bò sát. Phân thằn lằn trên kệ hàng, nước từ bể rùa, khăn lau nền hoặc dụng cụ dùng để vệ sinh khu vực bò sát đều có thể trở thành nguồn lây gián tiếp.

Tại nhà hàng, bếp ăn, nhà máy thực phẩm hoặc kho nguyên liệu, sự xuất hiện của phân bò sát còn đặt ra nguy cơ nhiễm chéo lên bao bì, nguyên liệu và bề mặt tiếp xúc thực phẩm. Chỉ lau sạch phần chất thải nhìn thấy bằng khăn khô không đủ để kiểm soát rủi ro. Khu vực cần được khoanh vùng, thu gom chất thải an toàn, làm sạch và khử khuẩn theo quy trình phù hợp.

Ngộ độc Clostridium – Đe dọa nghiêm trọng đến hệ thần kinh

Clostridium là một nhóm vi khuẩn có khả năng tạo bào tử và tồn tại rộng rãi trong đất, bùn, trầm tích, vật chất hữu cơ phân hủy và môi trường thiếu oxy. Trong đó, độc tố do Clostridium botulinum tạo ra có thể gây bệnh ngộ độc botulinum, một tình trạng hiếm gặp nhưng nghiêm trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến hệ thần kinh.

Độc tố botulinum cản trở hoạt động truyền tín hiệu từ thần kinh đến cơ. Người bệnh có thể xuất hiện biểu hiện nhìn mờ, khó nói, khó nuốt, yếu cơ, liệt cơ và suy hô hấp. Đây là tình trạng cần được cấp cứu y tế, không thể tự điều trị bằng các biện pháp vệ sinh hoặc thuốc thông thường.

Khi đề cập đến bệnh từ bò sát, cần hiểu đúng rằng bò sát không được xem là nguồn lây trực tiếp phổ biến của ngộ độc botulinum ở người. Vi khuẩn và bào tử có thể hiện diện trong cùng môi trường đất, bùn hoặc nước tù đọng nơi bò sát sinh sống. Tuy nhiên, ngộ độc ở người thường liên quan đến việc ăn phải độc tố trong thực phẩm, bào tử phát triển trong đường ruột trẻ sơ sinh hoặc độc tố hình thành tại vết thương.

Nguy cơ trong khu vực xuất hiện bò sát thường đến từ điều kiện môi trường chung: nước đọng lâu ngày, xác động vật phân hủy, thức ăn dư thừa, bùn hữu cơ và khu vực thiếu vệ sinh. Một môi trường như vậy vừa thu hút bò sát, côn trùng và động vật khác, vừa tạo điều kiện cho nhiều nhóm vi sinh vật phát triển.

Cơ quan an toàn thực phẩm Pháp ANSES cho biết, nguy cơ lây botulism trực tiếp từ động vật sang người được đánh giá là rất thấp. Vì vậy, không nên khẳng định rằng chỉ cần chạm vào rùa hoặc thằn lằn là có thể bị ngộ độc botulinum. Mối nguy cần được quản lý ở cấp độ môi trường, thực phẩm và chất hữu cơ phân hủy.

Đối với cơ sở sản xuất và kinh doanh thực phẩm, việc phát hiện bò sát nên được xem như một tín hiệu cảnh báo về lỗ hổng vệ sinh và cấu trúc công trình. Cần kiểm tra nguồn nước, hệ thống thoát nước, khu vực tập kết rác, thực phẩm hư hỏng và xác động vật thay vì chỉ tập trung bắt cá thể bò sát đang xuất hiện.

Nhiễm khuẩn Campylobacter – Tác nhân gây suy giảm sức khỏe đột ngột

Campylobacter là nhóm vi khuẩn gây bệnh đường tiêu hóa ở người. Chúng được tìm thấy trong đường ruột của nhiều loài động vật và có thể tồn tại mà không làm vật chủ xuất hiện triệu chứng rõ ràng. Một số nghiên cứu đã phát hiện các loài Campylobacter có tiềm năng gây bệnh ở rắn, thằn lằn và các loài bò sát nuôi làm cảnh.

Con người có thể nhiễm vi khuẩn khi vô tình nuốt phải chất bẩn từ phân, nước hoặc bề mặt bị ô nhiễm. Trong thực tế, thịt gia cầm chưa nấu chín và thực phẩm nhiễm chéo vẫn là nguồn Campylobacter phổ biến hơn. Dù vậy, môi trường có bò sát vẫn cần được quản lý, đặc biệt khi phân hoặc chất thải xuất hiện gần khu vực ăn uống và chế biến thực phẩm.

Các triệu chứng có thể gồm tiêu chảy, đau quặn bụng, sốt, buồn nôn và mệt mỏi. Bệnh thường xuất hiện sau khi vi khuẩn đi vào cơ thể vài ngày. Phần lớn người bệnh hồi phục, nhưng một số trường hợp có thể diễn biến nặng hoặc xuất hiện biến chứng, nhất là ở người có sức đề kháng yếu.

Để giảm nguy cơ bệnh từ bò sát liên quan đến Campylobacter, người xử lý khu vực nhiễm bẩn cần mang găng tay, tránh làm phân và bụi bẩn phát tán, đồng thời rửa tay bằng xà phòng sau khi hoàn tất. Không nên sử dụng cùng một khăn lau cho khu vực có phân bò sát và khu vực chế biến thực phẩm.

Trong môi trường doanh nghiệp, điều quan trọng là xác định vì sao bò sát có thể tiếp cận khu vực bên trong. Thằn lằn thường đi theo nguồn côn trùng; rắn có thể xuất hiện tại nơi có chuột, ếch hoặc cây cối rậm rạp. Nếu chỉ bắt bò sát mà không kiểm soát nguồn thức ăn và điểm xâm nhập, tình trạng có thể tái diễn.

Xoắn khuẩn vàng da Leptospirosis – Rủi ro từ sự tiếp xúc gián tiếp qua môi trường

Leptospirosis, còn gọi là bệnh do xoắn khuẩn Leptospira, là bệnh lây truyền từ động vật sang người. Vi khuẩn thường được bài tiết qua nước tiểu của động vật nhiễm bệnh, sau đó làm ô nhiễm đất, bùn và nguồn nước. Con người có thể nhiễm bệnh khi nước hoặc đất nhiễm khuẩn tiếp xúc với vết thương hở, mắt, mũi hoặc miệng.

Chuột và một số loài động vật có vú được xem là nguồn chứa quan trọng hơn cả. Vai trò của bò sát trong chu trình lây truyền Leptospira vẫn đang được nghiên cứu. Các nhà khoa học đã phát hiện vi khuẩn gây bệnh hoặc dấu hiệu phơi nhiễm ở một số loài rùa, rắn và động vật thuộc nhóm bò sát – lưỡng cư, nhưng chưa đủ cơ sở để xem bò sát là nguồn truyền bệnh phổ biến tương đương với chuột.

Vì vậy, khi đánh giá bệnh từ bò sát tại một công trình, không nên bỏ qua khả năng môi trường đang đồng thời có chuột hoặc động vật hoang dã khác. Bò sát có thể xuất hiện vì khu vực đó có nước, thức ăn và nơi trú ẩn; cũng chính những điều kiện này làm tăng nguy cơ tồn tại của Leptospira.

Triệu chứng ban đầu của bệnh có thể giống cúm, gồm sốt, đau đầu, đau cơ, rét run, buồn nôn và mệt mỏi. Một số trường hợp nặng có thể ảnh hưởng đến gan, thận, phổi hoặc màng não. Người đã tiếp xúc với nước bẩn, bùn, nước tiểu động vật hoặc khu vực ngập úng và sau đó xuất hiện triệu chứng cần đến cơ sở y tế để được đánh giá.

Tại kho hàng, nhà xưởng hoặc khu vực thường xuyên ẩm thấp, việc nhìn thấy rắn hay thằn lằn có thể là dấu hiệu cho thấy hệ sinh thái dịch hại trong công trình chưa được kiểm soát. Cần khảo sát đồng thời chuột, côn trùng, nguồn nước đọng, rác hữu cơ và hệ thống thoát nước để xử lý nguyên nhân thay vì chỉ giải quyết biểu hiện bên ngoài.

3. Các biện pháp vệ sinh khoa học nhằm kiểm soát bệnh từ bò sát hiệu quả

Phòng ngừa bệnh từ bò sát không nên chỉ dừng ở việc xua đuổi hoặc bắt cá thể đang xuất hiện. Giải pháp bền vững cần kết hợp vệ sinh, kiểm soát nguồn thức ăn, ngăn chặn điểm xâm nhập và theo dõi thường xuyên.

Trước hết, không chạm tay trần vào phân, xác bò sát hoặc vật dụng bị nhiễm bẩn. Người thực hiện vệ sinh cần sử dụng găng tay phù hợp. Nếu có nguy cơ chất thải bắn vào mặt, nên bổ sung kính và khẩu trang bảo hộ. Các vết cắt hoặc trầy xước trên tay phải được che kín bằng vật liệu chống thấm.

Chất thải nên được làm ẩm nhẹ bằng dung dịch làm sạch phù hợp trước khi thu gom để hạn chế bụi và mầm bệnh phát tán. Không quét khô hoặc dùng khí nén thổi trực tiếp vào khu vực có phân. Sau khi loại bỏ chất bẩn, cần làm sạch bề mặt trước rồi mới thực hiện bước khử khuẩn.

Có thể bạn quan tâm: Phương pháp kiểm soát dịch hại tại nhà máy, bệnh viện, trường học

Tất cả dụng cụ dùng cho khu vực nhiễm bẩn phải được phân biệt với dụng cụ vệ sinh bàn ăn, khu vực chế biến hoặc bề mặt tiếp xúc thực phẩm. Khăn lau dùng một lần cần được bỏ vào túi kín. Dụng cụ tái sử dụng phải được làm sạch và khử khuẩn sau khi hoàn tất.

Rửa tay bằng xà phòng và nước chảy là bước không thể bỏ qua. Cần thực hiện ngay sau khi chạm vào bò sát, chất thải, bể nuôi, dụng cụ hoặc khu vực nghi ngờ nhiễm bẩn. Trẻ dưới 5 tuổi, người trên 65 tuổi và người có hệ miễn dịch suy yếu nên hạn chế tiếp xúc với bò sát và môi trường sống của chúng vì có nguy cơ mắc bệnh nặng hơn.

Đối với nhà hàng, khách sạn, nhà máy và kho hàng, cần bịt kín khe cửa, đường ống, lỗ thông gió và các khoảng hở quanh mái. Lưới chắn phải có kích thước phù hợp, được cố định chắc chắn và kiểm tra định kỳ. Cành cây, dây leo hoặc vật liệu kê sát tường nên được loại bỏ vì có thể tạo đường di chuyển cho thằn lằn và rắn.

Nguồn thức ăn của bò sát cũng cần được kiểm soát. Côn trùng bay, gián, nhện, chuột và ếch có thể thu hút chúng vào công trình. Đèn chiếu sáng đặt không hợp lý thường tập trung côn trùng gần cửa ra vào, từ đó tạo điều kiện cho thằn lằn tiếp cận khu vực bên trong. Điều chỉnh ánh sáng và kiểm soát côn trùng là một phần quan trọng trong quy trình hạn chế bệnh từ bò sát.

Nước đọng, cống thoát nước bẩn, rác hữu cơ và khu vực cây cối rậm rạp phải được xử lý. Đây không chỉ là nơi trú ẩn của bò sát mà còn là điều kiện thuận lợi cho chuột, côn trùng và vi sinh vật phát triển. Quy trình vệ sinh cần có lịch thực hiện, người chịu trách nhiệm và hồ sơ kiểm tra thay vì chỉ xử lý khi nhìn thấy dịch hại.

Khi phát hiện rắn, đặc biệt là loài chưa xác định hoặc có khả năng mang nọc độc, không nên tự bắt bằng tay hoặc sử dụng biện pháp có thể làm con vật phản ứng. Cần cô lập khu vực, giữ khoảng cách an toàn và liên hệ đơn vị có chuyên môn. Trong trường hợp bị cắn, phải đến cơ sở y tế ngay; không garô, rạch vết thương hoặc cố hút nọc độc.

Với thằn lằn và rùa, việc di chuyển cá thể ra khỏi công trình chỉ giải quyết tình huống trước mắt. Nếu khe hở, nguồn thức ăn và khu vực ẩm thấp vẫn còn, bò sát khác có thể tiếp tục xâm nhập. Khảo sát toàn diện và giám sát định kỳ mới giúp giảm nguy cơ tái xuất hiện.

Sự xuất hiện của bò sát có thể là dấu hiệu cho thấy công trình đang tồn tại nguồn thức ăn, nơi trú ẩn hoặc điều kiện môi trường thuận lợi cho nhiều loài dịch hại. Vì vậy, bên cạnh việc xử lý cá thể bò sát, doanh nghiệp và gia đình cần kết hợp kiểm soát côn trùng, động vật gặm nhấm, vệ sinh môi trường và loại bỏ các điểm xâm nhập. Đây là giải pháp giúp hạn chế nguy cơ bò sát quay trở lại, đồng thời giảm thiểu khả năng phát tán mầm bệnh trong không gian sống và làm việc.

Các khu vực sản xuất, kinh doanh thực phẩm, kho vận, nhà hàng và khách sạn nên duy trì chương trình kiểm soát dịch hại tổng hợp, kết hợp vệ sinh môi trường, ngăn chặn xâm nhập và theo dõi dấu hiệu hoạt động. Cách tiếp cận này giúp xử lý đúng nguyên nhân, hạn chế nhiễm chéo và nâng cao mức độ an toàn cho con người, hàng hóa và không gian vận hành.

Có thể bạn quan tâm: Dịch vụ kiểm soát dịch hại VFC PestMan