Vì sao doanh nghiệp nên chuyển từ “diệt côn trùng” sang “quản lý dịch hại”?

“Diệt côn trùng” thường tập trung vào việc xử lý những gì doanh nghiệp đang nhìn thấy: ruồi xuất hiện thì phun, phát hiện gián thì đặt bẫy, có chuột thì tìm cách tiêu diệt. Với nhà máy, kho hàng và các cơ sở có yêu cầu cao về an toàn sản phẩm, cách xử lý này ngày càng bộc lộ nhiều hạn chế. Doanh nghiệp cần chuyển sang quản lý dịch hại, nơi rủi ro được phòng ngừa, giám sát và kiểm soát liên tục dựa trên dữ liệu thực tế.

1. “Diệt côn trùng” và “quản lý dịch hại” khác nhau như thế nào?

Diệt côn trùng thường được hiểu là sử dụng một hoặc nhiều biện pháp để xử lý các cá thể đang xuất hiện tại một thời điểm nhất định. Phun hóa chất, đặt bẫy hoặc xử lý một khu vực có côn trùng là những hoạt động quen thuộc. Các biện pháp này vẫn cần thiết trong nhiều tình huống, nhưng hiệu quả sẽ khó duy trì nếu nguyên nhân khiến dịch hại xuất hiện chưa được xác định và khắc phục.

Quản lý dịch hại có phạm vi rộng hơn. Doanh nghiệp cần xác định dịch hại đến từ đâu, yếu tố nào đang thu hút chúng, khu vực nào có nguy cơ cao và xu hướng phát sinh thay đổi như thế nào. Từ đó, chương trình kiểm soát được xây dựng dựa trên đánh giá rủi ro, phòng ngừa, giám sát, phân tích dữ liệu và lựa chọn biện pháp xử lý phù hợp.

Đây chính là tư duy của Kiểm soát dịch hại tổng hợp (Integrated Pest Management – IPM). Thay vì phụ thuộc vào một phương pháp xử lý, IPM kết hợp nhiều giải pháp từ cải thiện hạ tầng, vệ sinh, loại bỏ nguồn dẫn dụ, thiết lập thiết bị giám sát đến sử dụng hóa chất khi cần thiết.

2. Xử lý côn trùng sau khi xuất hiện thường chỉ giải quyết phần ngọn

Khi phát hiện một con gián trong khu vực sản xuất, phản ứng phổ biến là tìm kiếm và xử lý ngay vị trí đó. Tuy nhiên, cá thể được nhìn thấy chỉ là một dấu hiệu. Đường xâm nhập có thể nằm ở hệ thống thoát nước, khe hở kỹ thuật hoặc khu vực tập kết hàng; nguồn trú ẩn cũng có thể nằm ngoài phạm vi đang được xử lý.

Tình trạng tương tự xảy ra với ruồi, chuột và nhiều loài dịch hại khác. Nếu cửa thường xuyên mở, nước đọng chưa được xử lý, thực phẩm rơi vãi còn tồn tại hoặc các khe hở công trình chưa được bịt kín, điều kiện thuận lợi cho dịch hại vẫn tiếp tục tồn tại. Sau một thời gian, chúng có thể xuất hiện trở lại dù doanh nghiệp đã thực hiện nhiều lần xử lý.

Quản lý dịch hại hướng hoạt động kiểm soát về nguyên nhân. Mỗi dấu hiệu bất thường cần được xem xét cùng dữ liệu giám sát và điều kiện hiện trường để tìm nguồn phát sinh. Cách tiếp cận này giúp doanh nghiệp từng bước giảm những yếu tố tạo thuận lợi cho dịch hại và duy trì hiệu quả kiểm soát lâu dài.

3. Quản lý dịch hại bắt đầu từ phòng ngừa

Phòng ngừa là một trong những nguyên tắc quan trọng của IPM. Mục tiêu là hạn chế khả năng dịch hại tiếp cận khu vực cần bảo vệ ngay từ đầu, đặc biệt tại nhà máy thực phẩm, đồ uống, dược phẩm, bao bì thực phẩm và những môi trường sản xuất có yêu cầu vệ sinh cao.

Doanh nghiệp có thể bắt đầu bằng việc kiểm soát các đường xâm nhập như cửa ra vào, loading dock, cống thoát nước, đường ống xuyên tường và các khe hở kỹ thuật. Cảnh quan ngoại vi, khu vực rác thải, nguồn nước, kho nguyên liệu và luồng vận chuyển hàng hóa cũng cần được xem xét vì đây có thể là những yếu tố thu hút hoặc đưa dịch hại vào nhà máy.

Khi những nguy cơ này được nhận diện từ sớm, biện pháp kiểm soát có thể được triển khai trước khi mật độ dịch hại gia tăng. Nhà máy nhờ đó giảm nhu cầu xử lý khẩn cấp, hạn chế sử dụng hóa chất và chủ động hơn trong việc duy trì điều kiện sản xuất ổn định.

4. Từ xử lý từng điểm đến xây dựng nhiều lớp bảo vệ

Một chương trình quản lý dịch hại hiệu quả cần nhìn toàn bộ nhà máy như một hệ thống thay vì tập trung vào từng điểm phát sinh riêng lẻ. Dịch hại có thể di chuyển từ môi trường bên ngoài vào khuôn viên, tiếp cận nhà xưởng và cuối cùng xâm nhập những khu vực nhạy cảm. Vì vậy, càng phát hiện và ngăn chặn từ xa, nguy cơ đối với khu vực sản xuất càng được giảm.

Đây cũng là tư duy được VFC PestMan phát triển trong mô hình Lá chắn 3P, với các lớp kiểm soát liên tục từ ngoại vi đến bên trong cơ sở. Doanh nghiệp có thể tìm hiểu chi tiết tại bài [Lá chắn 3P] để hiểu cách xây dựng hệ thống phòng ngừa dịch hại theo nhiều lớp, thay vì chờ dịch hại tiếp cận khu vực sản xuất mới triển khai xử lý.

Cách tiếp cận nhiều lớp đặc biệt phù hợp với nhà máy có diện tích lớn, nhiều cửa xuất nhập hàng, kho nguyên liệu và khu vực sản xuất có mức độ nhạy cảm khác nhau. Mỗi lớp bảo vệ đảm nhiệm một vai trò riêng, đồng thời dữ liệu từ toàn bộ hệ thống giúp doanh nghiệp nhận biết nơi rủi ro đang hình thành để có hành động sớm.

5. Quản lý dịch hại cần dựa trên dữ liệu thay vì quan sát đơn lẻ

Một nhà máy không nhìn thấy côn trùng trong ngày kiểm tra chưa đủ để kết luận chương trình đang hoạt động hiệu quả. Dịch hại có tập tính, chu kỳ hoạt động và mức độ xuất hiện khác nhau theo khu vực, mùa vụ và điều kiện môi trường. Doanh nghiệp cần dữ liệu liên tục để hiểu những thay đổi này.

Hệ thống bẫy và thiết bị giám sát giúp ghi nhận mật độ, vị trí và thời điểm xuất hiện của từng nhóm dịch hại. Khi dữ liệu được thu thập qua nhiều kỳ, doanh nghiệp có thể thực hiện Trend Analysis – phân tích xu hướng, so sánh giữa các khu vực và xác định những điểm có dấu hiệu gia tăng bất thường.

Ví dụ, lượng côn trùng bay tại một nhóm đèn bẫy tăng liên tục có thể là dấu hiệu cần kiểm tra lại cửa ra vào, rèm khí, điều kiện vệ sinh hoặc môi trường bên ngoài. Dữ liệu lúc này trở thành cơ sở để điều tra nguyên nhân và lựa chọn biện pháp xử lý phù hợp, thay vì tăng số lần phun thuốc trên toàn bộ nhà máy.

6. Giảm sự phụ thuộc vào hóa chất trong nhà máy

Phun hóa chất vẫn là một công cụ cần thiết trong chương trình kiểm soát dịch hại, nhưng cần được sử dụng đúng thời điểm, đúng khu vực và đúng đối tượng. Việc xử lý theo lịch cố định khi chưa đánh giá mức độ rủi ro có thể làm tăng lượng hóa chất sử dụng mà chưa giải quyết được nguyên nhân phát sinh.

IPM ưu tiên các giải pháp phòng ngừa và kiểm soát vật lý trước. Bịt kín đường xâm nhập, cải thiện vệ sinh, quản lý rác thải, loại bỏ nước đọng và bố trí thiết bị giám sát phù hợp có thể giảm đáng kể điều kiện thuận lợi cho dịch hại. Hóa chất được áp dụng khi kết quả giám sát cho thấy cần có hành động xử lý.

Cách tiếp cận này đặc biệt có ý nghĩa tại các nhà máy thực phẩm và đồ uống, nơi việc sử dụng hóa chất cần được quản lý chặt chẽ. Doanh nghiệp vừa duy trì khả năng kiểm soát dịch hại, vừa giảm các đợt xử lý không cần thiết và hạn chế ảnh hưởng đến kế hoạch sản xuất.

7. Quản lý dịch hại giúp doanh nghiệp chủ động hơn trước các kỳ Audit

Các tiêu chuẩn và hệ thống quản lý như ISO 22000, FSSC 22000, BRCGS Food Safety, AIB, HACCP hay GMP đều đặt ra những yêu cầu liên quan đến phòng ngừa và kiểm soát dịch hại. Đối với nhà máy áp dụng các hệ thống này, kết quả hiện trường cần đi cùng một chương trình quản lý có hồ sơ và bằng chứng phù hợp.

Trong quá trình Audit, doanh nghiệp có thể cần cung cấp sơ đồ thiết bị, lịch sử kiểm tra, dữ liệu phát hiện dịch hại, báo cáo xu hướng và các hành động khắc phục đã thực hiện. Auditor cũng có thể xem xét cách doanh nghiệp phản ứng trước một điểm bất thường và đánh giá hiệu quả sau khi xử lý.

Quản lý dịch hại theo IPM giúp các thông tin này được hình thành trong quá trình vận hành hằng ngày. Bộ phận QA/QC có thể theo dõi lịch sử, xác định khu vực rủi ro và chuẩn bị dữ liệu phục vụ đánh giá thuận lợi hơn, thay vì tập trung hoàn thiện hồ sơ khi kỳ Audit đã đến gần.

8. Quản lý dịch hại giúp doanh nghiệp kiểm soát chi phí dài hạn

Một đợt phun thuốc có thể có chi phí thấp hơn việc triển khai cả chương trình IPM, nhưng chi phí kiểm soát dịch hại cần được xem xét trong suốt quá trình vận hành. Khi vấn đề phát triển thành sự cố, doanh nghiệp có thể phải tăng cường vệ sinh, xử lý khẩn cấp, kiểm tra sản phẩm, cải tạo hạ tầng hoặc tạm dừng một khu vực sản xuất.

Chương trình quản lý dịch hại giúp nguồn lực được tập trung vào những vị trí có nguy cơ thực tế. Khu vực có xu hướng gia tăng dịch hại có thể được tăng tần suất kiểm tra, trong khi khu vực ổn định tiếp tục được theo dõi theo kế hoạch phù hợp. Điều này giúp doanh nghiệp sử dụng nguồn lực có cơ sở hơn và hạn chế các hoạt động xử lý diện rộng khi chưa cần thiết.

Quan trọng hơn, việc phát hiện sớm giúp giảm khả năng một vấn đề nhỏ phát triển thành sự cố ảnh hưởng đến sản phẩm hoặc hoạt động sản xuất. Giá trị của quản lý dịch hại vì vậy nằm cả ở khả năng phòng ngừa những tổn thất có thể phát sinh về sau.

9. Doanh nghiệp nên bắt đầu chuyển sang quản lý dịch hại từ đâu?

Bước đầu tiên là đánh giá lại hiện trạng thay vì lập tức bổ sung thêm bẫy hoặc tăng tần suất phun thuốc. Doanh nghiệp cần xác định những loài dịch hại có nguy cơ xuất hiện, các đường xâm nhập, khu vực có nguồn dẫn dụ, lịch sử phát sinh và những vị trí nhạy cảm đối với chất lượng sản phẩm.

Từ kết quả đánh giá, chương trình IPM được xây dựng với hệ thống giám sát, tần suất kiểm tra và ngưỡng hành động phù hợp. Dữ liệu sau mỗi lần kiểm tra cần được lưu trữ và phân tích để phát hiện xu hướng, đồng thời các hành động khắc phục phải được theo dõi nhằm xác nhận vấn đề đã được kiểm soát.

Với hơn 50 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực kiểm soát dịch hại, VFC PestMan triển khai chương trình IPM cho nhà máy theo hướng phòng ngừa, giám sát và quản lý bằng dữ liệu. Từ khảo sát hiện trạng, đánh giá rủi ro đến thiết lập hệ thống giám sát và phân tích xu hướng, chương trình được xây dựng phù hợp với điều kiện vận hành và yêu cầu của từng doanh nghiệp.

Chuyển từ “diệt côn trùng” sang “quản lý dịch hại” giúp doanh nghiệp chủ động kiểm soát nguyên nhân, phát hiện rủi ro sớm và giảm sự phụ thuộc vào các biện pháp xử lý sau sự cố. Đây cũng là nền tảng để nhà máy duy trì môi trường sản xuất an toàn, quản lý chương trình bằng dữ liệu và đáp ứng tốt hơn các yêu cầu về chất lượng, an toàn thực phẩm và Audit.

VFC PestMan đồng hành cùng doanh nghiệp xây dựng chương trình Kiểm soát dịch hại tổng hợp (IPM) phù hợp với đặc điểm từng nhà máy, hướng tới quản lý rủi ro dịch hại chủ động và duy trì hiệu quả kiểm soát trong dài hạn.